KARACA OĞLAN

Karaca Oğlan’ın doğum ve ölüm tarihleri hakkında net bilgi olmamakla birlikte bazı araştırmacıların yapmış olduğu farklı yöntemlerle bu tarihleri belirlemişlerdir. Araştırmacılara göre doğum tarihi 1015 (1606), 1045 (1636) yıllarını uygun bulurken vefat tarihi için de 1090 (1679),1100(1689) yıllarını uygun bulmuşlardır.

Karaca Oğlan’ın asıl adı konusunda farklı görüşler bulunur ; Mehmet, Hasan, Halil ve Smayıl(İsmail) gibi adları vardır. Şairimiz kabul gören görüşe göre Adana’nın Feke ilçesinin Göğceli köyündendir. Başka il,ilçe ve köylerimizde Karaca Oğlan’a sahip çıkmaktadır. Bunlar arasında Osmaniye-Bahçe-Farsak, Mersin- Mut-Çukur(yeni adı Karaca Oğlan), Osmaniye- Kadirli-Yusuf İzettin( Binboğa), Karaman-Ermenek, Aksaray-Kargın, Kilis-Musabeyli, Gaziantep-Nizip ayrıca bu konuda Azerbaycan, Türkmenistan ve Balkanlarında Karaca Oğlan’a sahip çıktığı unutulmamalıdır.

Şairimizin mezarı Yunus Emre gibi ülkemizin değişik bölgelerine bağlanmaktadır: Karaman-Başdere, Yozgat-sorgun, Mersin- Mut, Osmaniye-Düziçi- Düldül Dağı, Kahramanmaraş-Gazel Yaylası, Erzurum-Oltu-Zemzem Dağı, Mersin-Tarsus, Osmaniye-Bahçe- Hodu Yaylası.

Araştırmacılar birden fazla Karaca Oğlan olduğunu bu sebepten dolayı da aynı mahlaslı Karaca Oğlanlarla karışmış olabileceğini belirtmektedirler. Diğerlerini de şu şekilde belirtecek olursak:

Bu yüzyılın Karaca Oğlan’ı ayrıca Güneyli Karaca Oğlan ve Çukurovalı Karaca Oğlan diye de bilinir. Aşığımızla ilgili belli başlı belgeler bulunmaktadır. Bu belgelerin başında 1610 Polonya doğumlu Albert Bobowski’nin 1650 yılında yazdığı Mecmûâ-i Saz ü Söz adlı eserinden gelmektedir. Sonraları Ali Ufkî adını alacak olan Bobobwski Karaca Oğlan’ın iki şiirine ve onların notalarına yer verir.

“Meded Allah’ı seversen

Gel imdi dilber gel imdi

Hasretinden ciğerciğim

Delindi dilber delindi”(Sakaoğlu 2004:872)

Latifi tezkiresinde yer alan “Kar’oğlan türküsün şâir sözünden” şeklindeki bir mısradan hareket edenler bu söyleyişi XVII. yüzyılın Karca Oğlan’ına bağlamaya çalışırlar. Oysa anılan tezkire 1546 yılında yazılmıştır. Bazı araştırmacılar Âşık Ömer’in şairnâmesinde yer alan dörtlükten hareket ederek oradaki Karaca Oğlan’ı Ömer’i çağdaşı olarak gösterirler. Oysa Karaca Oğlan’ın arasında yer aldığı âşıkların tamamı XVI. yüzyıl âşıklarıdır. Âşık Ömer, adını andığı âşığın “eski mesel”ve “ozan”olduğunu vurgular.

“Öksüz âşık deyişleri aseldir

Karac’oğlan ise eski meseldir

Ezgisi çağrılur keyfe keseldir

Biz şair saymayız öyle ozanı”

Bu yapılan açıklamalardan sonra Karaca Oğlan’ın adının geçtiği her belgeye bağlanarak farklı yüzyıllara alınması yerine belgenin yüzyılına göre farklı yüzyılların âşığı olarak kabul edilmesi gerekmektedir.

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

GEVHERÎ

Doğum ve ölüm tarihi hakkında bilgisi bulunmayan şairin pek çok kaynakta adı Mustafa veya Mehmed olarak geçmektedir. Memleketi ise Kırım veya İstanbul olarak kayıtlıdır. Görevi gereği İstanbul dışına çıkan şairin Şam, Bağdat ve Rumeli’yi gezdiği bilinir. Gevherî, ordu şairi olmasının yanı sıra, divan katipliği de (Bursa, İstanbul ve Rumeli) yapmıştır. Cahit Öztelli Gevherî’nin Avusturya seferine katıldığını söylüyorsa da Şükrü Elçin bu konuya katılmamaktadır.

Gevherî’nin eserlerine bakarak hareket ettiğimizde onun medrese öğrenimi görmüş olduğunu söyleyebiliriz. Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanan şair, şiirlerinde Arapça ve Farsça kelimeler de dikkat çeker. Gevherî’nin hece ile yazdığı şiirleri koşma ve semai; aruzla yazdığı şiirleri ise kalenderi, gazel, divan, semaî ve müstezat tarzındadır.

Gevherî’nin şiirleri divanın dışında cönklerde de yer almaktadır. Türkiye ve Avrupa kütüphanelerindeki cönklerde çok sayıda şiirleri bulunan şairin Çorum ve Bursa’da bulunan yazmalarda divandan çok divançe özelliği gösterir.

Eserlerinde aşk, tabiat, sevgili ve ayrılık konularını işleyen şair, musiki makamlarından olan Gevherî makamı onun musikiyle ilgilenen bir âşık olduğunu düşündürür.

“AŞK

Kurtulamam üç nesnenin elinden

Biri firkat biri gurbet biri aşk

Üçü bilmez birbirinin hâlinden

Biri firkat biri gurbet biri aşk

Aşktır beni sevda ile söyleden

Firkattir cevr ile sinem dağladan

Gurbettir gözlerimden kan ağladım

Biri firkat biri gurbet biri aşk

Bahrî gibi ummanları yüzdüren

Mecnun gibi sahraları gezdiren

Ferhad gibi dağlar başın kazdıran

Biri firkat biri gurbet biri aşk

Ben bilirim benim aklım şaşıran

Beni sevdiğimden cüda düşüren

Muhabbet deryasın baştan aşıran

Biri firkat biri gurbet biri aşk

Gevherî der dersim aldım hocadan

Okuyup hatmittim kara heceden

Koç yiğidi pir eyleyüp kocadan

Biri firkat biri gurbet biri aşk”(Elçin 1984: 146)

Müstezat: Her dizesine bir küçük dize eklenmesiyle oluşan şiirlere denir.

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

MESNEVİ’DEN SEÇMELER

“Bizim kaderimizden günler, vakitsiz bir hale geldi;günler yanlışlarla yoldaş oldu. Günler geçtiyse, geçip gitsin;korkumuz yok. Ey temizlikte benzeri olmayan, hemen sen kal! Balıktan başka her şey suya kandı, rızkı olmayana da günler uzadı. Ham, pişkinin halinden anlamaz, öyle ise söz kısa kesilmelidir vesselam. Ey oğul! Bağı çöz, azat ol. Ne zamana kadar gümüş, altın esiri olacaksın? “

MEVLÂNA CELALEDDİN-İ RUMİ

MESNEVİ-İ ŞERİF

ERÇİŞLİ EMRAH

Erçişli Emrah’ın doğum ve ölüm tarihi hakkında kesin bir bilgi yoktur. Bugün hayatı hakkındaki bilgiler, hayatı etrafında oluşan Erçişli Emrah ve Selvihan hikayesi ile bir iki küçük belgeye dayanmaktadır. Âşık ve halk hikayecilerinin anlattığına göre Erçişli Emrah Âşık bir babanın çocuğudur ve pir elinden bade içmiştir.

Vefatı hakkındaki bilgiler hayatı etrafında oluşan hikâyeden ve son yıllarda yapılan araştırmalardan elde edilmiştir. “Erçiş kurbünde (yakınında) yetişmiş derd-i yâr ile bağrıyanık Karakoyunlu âşıklarındandır.”(Sakaoğlu 1987:19). Bu kısacık bilgi onun hakkında en güvenilir kaynaktır. Erçişli Emrah’ı Fuad Köprülü gün ışığına çıkarmıştır ve onunla ilgili ilk araştırmayı da Murat Uraz yapmıştır.

Araştırmacılar, Erzurumlu Emrah ve Erçişli Emrah’ın karıştırılmaması için ortaya bazı ölçütler koymuşlardır. Bu ölçütlere göre:

Erzurumlu Emrah medrese öğrenimi görmüş, Erçişli Emrah’ın ise öğrenimi hakkında bilgi bulunmamaktadır. Ancak babası âşık olduğu için, sınırlı da olsa eğitim aldığı söylenebilir.

Erçişli Emrah badeli âşıktır. Erzurumlu Emrah ise bade içmemiştir.

Erçişli Emrah, din tasavvuf, ezel, ebed, varlık ,yokluk gibi kavramlarla ilgilenmemiştir. Erzurumlu Emrah ise din ve tasavvuf konularıyla ilgilenmiştir.

Erzurumlu medrese öğrenimi gördüğü için halk şiiri türlerinin yanında divan, semaî, kalenderî, ve gazel gibi türler yazmıştır. Erçişli Emrah ise şiirlerinin tamamını hece ölçüsüyle söylemiştir.

Erzurumlu Emrah Nakşibendî tarikatının Halidiye koluna bağlı olduğundan dolayı ezel-ebed ve tasavvuf konularını şiirlerinde sıklıkla işlemiştir. Erçişli Emrah ise herhangi bir tarikata bağlı değildir.

Erzurumlu Emrah’ın aruzla yazdığı şiirleri yabancı tamlamalarla Arapça- Farsça asıllı kelimelerle doludur. Erçişli Emrah’ın şiirleri ise Azerbaycan türkçesi ve Van Erçiş ilçesinin ağız özellikleri görülür.

Araştırmacılar, Erçişli emrah’ın bütün şiirlerine ulaşamamışlardır. Erzurumlu Emrah’ın ise elimizde divanı bulunmaktadır. Erçişli’nin şiirleri Erzurumlu Emrah’ın dışında Karaca Oğlan, Bayburtlu Zihni ve Develili Seyrânî ile de karışmıştır.

Erçişli Emrah’ın hayatı hakkında gelişen Erçişli Emrah ile Selvihan Hikayesi sevda konulu hikayelerden olup Erzurumlu Emrah’ın hayatı etrafında böyle bir hikaye oluşmamıştır.

Erçişli’nin şiirlerinde Van Erçiş’ten Saat/ Sahat Çukuru (Iğdır) ve İran’a doğru bir yolculuk söz konusu iken, Erzurumlu’da Karadeniz Sahillerinden Çankırı, Konya, Niğde, Sivas ve Tokat’a doğru bir yolculuk işlenmiştir.

Erçişli Emrah’ın mezarının Erçiş’te olduğu rivayetlere dayanırken Erzurumlu Emrah’ın mezarı ise Tokat’ın Niksar ilçesindedir.

Erçişli’nin elde bulunan şiir sayısı 150 kadardır. Erzurumlu Emrah’ın ise bu sayı çok daha fazladır.

Bütün bu hususlar Erçişli Emrah’ın şiirlerinin çok azının cönklerde olmak üzere daha çok sözlü kaynaklarda tespit edildiğini göstermektedir.

Erçişli’nin elimizde bulunan şiirlerinde sevgili, aşk, tabiat ve gurbet gibi konuları işlemiştir. Onun şairliğini etraflıca inceleyen Ali Saraçoğlu ve Saim Sakaoğlu’dur. Hayatı Etrafında oluşan Erçişli Emrah ve Selvihan Hikayesi’ni ise Muhan Bali tarafından değerlendirilmiştir. Bugün Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki âşıklar Erçişli Emrah’ın hikayesini anlatmanın yanı sıra şiirlerini de ezbere bilirler. Erçişli’nin doğup büyüdüğü yer olan Erçiş ilçesinde değişik zamanlarda düzenlenen toplantı ve törenlerle çeşitli yönleriyle değerlendirilmektedir.

“UCALANMIŞ

Dedim dilber ne melilsin

Dedi ürek parçalanmış

Dedim dilber kaddin elif

Dedi boyum ucalanmış

Dedim dilber bu ne haydır

Dedi benim kaşım yaydır

Dedim dilber üzün aydır

Dedi on beş gecelenmiş

Dedim dilber üzün mahı

Dedi menim hublar şahı

Dedim ağlatma Emrah’ı

Dedi neynim kocalanmış(Sakaoğlu 1987: 147)

Kalenderî: Âşık şiirinde aruzun mef’ûlü mefâ’ilü mefâ’îlü fe’ûlün kalıbıyla söylenen veya yazılan şiirlerdir.

Divan: Âşık şiirinde aruzun fa’ilatün(3) fa’ilün kalıbıyla yazılan veya söylenen şiirlerdir.

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

XVII.YÜZYIL ÂŞIKLARI VE İZ BIRAKAN TEMSİLCİLERİ

Bu yüzyılda yaşayan âşıklardan: Âşık Ömer, Karaca Oğlan, Erçişli Emrah ve Gevheri gibi önemli âşıkları tanıtmaya çalışacağım.

ÂŞIK ÖMER

Doğum ve ölüm tarihi hakkında ki bilgiler pek sağlıklı değildir. Âşık Ömer’e Konya ilinin Hadim ilçesinin Gözleve (Korualan) köyü, Aydın ili ve Kırım’da Gözleve(Eupatoria) adıyla bilinen yerleşim birimi sahiplenmektedir. Kırım’da Gezleve adıyla bilinen Karadeniz sahilindeki köyde Âşık Ömer’le ilgili rivayetlere rastlanmamakla birlikte Kırım Türkleri, Âşık Ömer’e daima sahip çıkmışlardır.

Kırım Türkleri arasında onun şiirleri bestelenmiş, geçmişte meclislerde okunmuş, günümüzde ise okunmaya da devam etmektedir. Sibirya sürgününde yanlarında götürdükleri eserlerden biri Âşık Ömer Divanı’dır. Bu nedenden dolayı Bu Divan Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te kiril harfleriyle yayımlanma şansını bulmuştur. Âşık Ömer, Karaca Oğlan’dan sonra ünü bütün Türk dünyasına yayılan ve Türk dünyasının ortak âşığı sıfatını kazanmış önemli şairlerden biridir.

Üsküdarlı Hasib’in Risale-i Vefayât adlı eserinde Âşık Ömer’in vefat tarihi 1707 yılı olarak verilmektedir. Mezarı ise İstanbul’dadır. Elde bulunan eserlerinden hareketle Âşık Ömer’in bir ordu şairi olduğu söylenebilir. Divan’ındaki şiirleri arasında ise savaşları konu edinenler azımsanmayacak derecededir. Eserinden hareket ettiğimizde şairin Osmanlı-Rus savaşına da katıldığı öğrenilir. Âşık Ömer’in eserlerine baktığımızda onun Bursa, Varna, Sakız, tunca, İstanbul, Sinop ve Bağdat gibi yerleşim merkezlerini gezdiği tahmin edilmektedir. Eserlerinde IV. Mehmet(1642-1693)’den itibaren Osmanlı İmparatorluğunun dört padişahın söz etmektedir. Bunların arasında II. Ahmet (1643-1691)’in özel bir yeri vardır.

Âşık Ömer medrese öğrenimi görmüş bir âşıktır. Ömer’in hem medrese öğrenimi görmesi hem de Hafız Divanı’nı, Bostan’ı ve Mesnevi’yi incelemesi onun iyi derecede Farsça bildiği anlaşılır. Bir mısrasında “Arabî, Farsü bilmeyen dile minnet eylemem.” dediğine bakılırsa, Farsçanın dışında Arapça’da bilmektedir. Ömer’in şiirlerinin bazıları klasik formda bestelenerek günümüzde bile musiki meclislerinde okunmaktadır. Âşık Ömer’in eserleri incelendiğinde hem hece hem de aruz vezniyle şiirler yazdığı görülür. Divanının hem matbu hem de yazma nüshaları olmakla birlikte pek çok cönkte de onun eserlerine rastlanılmaktadır.

Âşık Ömer’in, mahlası diğer Ömer mahlaslı başka âşıklarında olması onun şiirlerinin karışmasına neden olmuştur. Şair Ömer mahlasının dışında Derviş Nihanî, ve Adlî mahlaslarını da kullanmıştır. Âşık Ömer’in Türk şiirine getirdiği yeniliklerden biri 58 dörtlükten oluşan Şairnâmesidir. Bu şiirde döneminden önce ve zamanında yaşamış olan 47 âşığın (Âhî, Bağzade, Dağlı Mustafa, Deli Balta, Emirzade, Gedayî, Halil(Bursalı), Karaca Oğlan, Kâmil, Katibî, Köroğlu, Kuloğlu, Meyli, Öksüz Âşık, Sipahî, Yazıcı, Yegânî vb. yanında 88 şairden de bahsetmektedir. Âşık Ömer’in Şerifi adlı bir şairden övgü ile söz etmesi, araştırıcılarda Şerifi’nin onun ustası olduğu düşüncesini ön plana çıkarmıştır. Safayî tezkiresinde Şerifî’nin Kırımlı olduğu ve öğrenimini tamamladıktan sonra Rumeli’ye gittiğinden söz edilmektedir.

“Şerîfî değil mi cümleye üstad

Ol değil mi bizi eyleyen irşâd(Ergun 1936:433)”

Âşık Ömer’in İstanbul ve semtlerini anlatan destanı da ünlüdür. O ayrıca hayvanlarla ilgili uzun destanlar da yazan bir âşıktır. Ömer şiirlerinden hareketle Nesimî, Ahmed Paşa, Fuzulî, Nef’î ve Bakî gibi şairlerin az da olsa etkisi altında kaldığı söylenebilir. Onların şiirlerine nazireler yazması; gazel, murabba, satranç, kalenderi, müstezad gibi şekillerin örneklerini vermesi bu görüşü kuvvetlendirmektedir. Ayrıca Ahmet Paşa, Fuzuli ve Ataî gibi şairlerin şiirlerine nazirelerde yazmıştır.

Ömer’in şiirlerine ise Âhu, Rûhî, Levnî, Siyâhî ve Şevkat gibi şairler nazireler yazmışlardır. XX. yüzyıl âşıklarından Bardızlı Nihanî’de onun için bir medhiye söylemiştir. Âşık Ömer, şiirlerinde âşk, tabiat ve sevginin yanında kahramanlık ve tasavvuf konusunu da işlemiştir. Âşık Ömer’in ismi kendisinden sonra şairnâme yazan Gubarî ve Hızrî’de geçmektedir. Ayrıca Sivaslı âşıklar Rusatî XIX. yüzyıl, Feryadî, Emsalî, İsmetî, Noksanî ve Talip Kılıç(XX. yüzyıl) şairnâmelerinde Âşık Ömer’den bahsederler.

“DERDE

Dedi bir pir bana pişman olursun

Razın açma Hüda’dan gayrı ferde

Vücudun şehrine sultan olursun

Sabredersen Eyyüp misali derde

Sanma isteyenler murada ermez

Kimsenin ettiği yanına kalmaz

Zalimin zulmune Hak kail olmaz

Ya mazlumun ahı kalır mı yerde

İste muradını bârî Huda’dan

Bekle tevekkülü geçme rızadan

Yakar Arş u Kürs’ü geçer semadan

Feryad-ı garibe olur mu perde

Felek camlar sundu semler alursun

Kurtulmaz ebedî gamda kalursun

Namerde yâr olma namerd olursun

Merd olursun yâr ol merd oğlu merde

Ömer köpeklerin olsun dil bağı

Tevekküle bend et can ile teni

Gam çekme murada erdirir seni

Biçare devletin var ise serde( Ergun 1936:32-33)”

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

XVII.YÜZYIL ÂŞIKLARI VE ÖZELLİKLERİ

XVII. yüzyıl âşık edebiyatı döneminin en güçlü dönemlerinden olup önemli sayıda âşık yetişmiştir. Bu âşıklar arasında bir kısmının hayatı ve şiirleri hakkında fazla örneğe rastlanmazken bir kısmının da yüzlerce şiiri günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bu yüzyılın âşıkları, toplumun her kesimi tarafından kabul görürken eserleri de günümüze kadar hem sözlü hem de yazılı kaynaklarda ulaşabilmiştir.

Bu âşıklar arasında önemli bir yeri olan Âşık Ömer ve Karaca oğlan’a Türkiye içinden ve dışından pek çok yer ev sahipliği yapmak istemiştir. Türk âşık şiirinin ilkleri de bu yüzyılda görülebilmektedir. Âşık Ömer, Şairnâme’nin ilk örneğini vermiştir. Bu şairnâme’nin yardımıyla Bursalı Halil’in dilinin sade olduğunu, Yazıcı’nın Bahr-i Sefid’de (Akdeniz) boğularak öldüğünü, Kuloğlu’nun şöhretli olduğunu, Öksüz Âşık’ın şiirlerinin tatlı olduğu öğrenilir. Sun’î nin Tekerleme adlı şairnamesinden Benli Alî’nin balıkçı olduğunu, Abdî’nin ise Bağdat’a şan verdiğini öğrenebiliyoruz.

Bu yüzyıl âşıkları hece vezninin yanında aruz vezniyle de eserler vermişlerdir. Hatta âşıklar arasında divan sahibi olanlar da vardır. Koşma, destan ve semai türlerinin yanı sıra aruzlu türlerden divanî, semai, kalanderi v.b alanlarda eserler vermişlerdir.

XVI. yüzyıldan itibaren âşıkların hayatları etrafında oluşan halk hikayeleri, bu yüzyılda oluşumunu devam ettirmiştir. Bu yüzyıl âşıkları siyasî olayları ve kavgaları da işlemişlerdir.

Âşık: doğaçlama olarak saz eşliğinde şiir söyleyen kişi

Şairnâme: Âşıkların çağdaşı oldukları veya kendilerinden önce yaşamış aşıkların mahlaslarına ve bazı özelliklerine yer verdikleri şiirlerdir.

Koşma: Âşık şiirinde hecenin daha çok sekizli ve on birli şekillerine dayanan ve üç beş dörtlükten oluşan bir nazım şekli

Semai: Âşık şiirinde özel bir ezgiyle söylenen bir nazım türü

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

XVI.YÜZYIL ÂŞIKLARI VE ÖZELLİKLERİ

XVI. yüzyıl divan şiiri alanında önemli temsilciler vardır. Bunlardan bazılarını sayacak olursak Bâkî, Fuzûlî, Nev’î, Rûhî, Hayâlî, Figanî, Zâtî … gibi şairlerdir. Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı alanında ise Ahmedi Sârban, Üftade, Pir Sultan Abdal ve Ümmî Sinan gibi önemli şairler yetişmiştir.

XVI. yüzyılda elimizde fazla şiiri olmayan pek çok aşık yetişmiştir. Bu âşıklar arasında Armutlu, Ahmetoğlu, Bahşîoğlu, Bahşî, Çırpanlı, Geda Muslu, Dalışman, Hayalî, Karaoğlan, Hızıroğlu, Karaca oğlan, Kul Çulha, Köroğlu, Kul Pirî, Kul Mehmet, Oğuz Ali, Öksüz Dede, Ozan… gibi önemli âşıklar sayılabilir. Bu yüzyılın âşıkları genellikle ordu şairi olup eserlerinde kahramanlık konusu işlemişlerdir. Ozan ve Bahşi kelimelerinin yerine ise âşık, kopuzun yerine de bağlama adı verilmiştir. Bu yüzyılın âşıkları hakkında elde fazla bilgi bulunmasa da tarihi olaylar ve âşıkların eserlerine bakarak biraz bilgi sahibi olunabilir. Buradan da tarihi olaylar ve âşık eserlerinin yakın bir ilişkisi olduğu çıkarılabilir. Bu dönemin önemli özelliklerinden birisi de divan şairlerinin hece veznine ilgi göstermeleridir. Bu şairlerin biri de Mealî’dir. Divan şairi meali on beş dörtlükten oluşan destanında 1511 yılındaki bir olayı dile getirmiştir. Bu eserde anlatılan düşman öncü birliklerinin Antalya’ya kadar gelmesinden söz edilmektedir.

XVI. yüzyıl âşıkları hakkında fazla bilgi bulunmamaktır. Elimizde olan bilgilere göre bazı âşıklarımız hakkında bilgiler şu şekilde sıralayabiliriz:

ARMUTLU

Doğum ve ölüm tarihi bilinmeyen şairin bu yüzyıl ortalarında doğduğu ve XVII. yüzyılda vefat ettiği tahmin edilir. Armutlu adının doğup büyüdüğü yerden geldiği veya mahlas olarak kullandığı düşünülür. Elimizde bulunan bilgilere göre Murat Reis(?-1609)’i konu edinmiştir. Armutlu ismi de bu şiirden hareketle çıkarılmıştır.

BAHŞİ

Eserlerinden hareket edildiğinde Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferine katıldığı ve ordu şairlerinden olduğu tahmin edilir. Bahşi adının ise Orta Asya ozan, baksı geleneğinin Anadolu uzantısı olduğu kabul edilir.

ÇIRPANLI

Şairin eserinden hareket ettiğimizde onun bir ordu şairi ve Murad Reis(?-1609)’in levendlerinden olduğu söylenir. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nden öğrendiğimize göre Filibe Bölgesinde Çırpan adlı bir kasaba vardır. Bu nedenden dolayı âşığın buralı olduğu tahmin edilir.

GEDA MUSLÎ

Geda Muslî, bir ordu şairi olup Murat Reis(?-1609)’in savaşlarına katılmıştır. Evliya Çelebi’ye göre ise bir çöğür şairidir.

HAYALÎ

Elimizde bulunan eserlerinden hareket ettiğimizde 1578’de yapılan Osmanlı-Rus savaşlarına katılan bir ordu şairi olduğu söylenebilir.

KÖROĞLU

Evliya Çelebi’ye göre bir çöğür şairi olan Köroğlu XVI. yüzyılda yaşamıştır. Özdemiroğlu Osman Paşa’nın İran seferiyle ilgili olarak söylediği iki şiirinden onun 1585 senesinde hayatta olduğu ve bu sefere katıldığı bir ordu şairi olduğu görüşüne varılır. Âşık Köroğlu’nun hayatı destan ve halk hikayesi kahramanı Köroğlu ile karışmıştır.

Metin merkezli araştırmalara göre onun Ardahanlı, Bolulu, Erzincanlı, Karslı, Tokatlı, Vanlı yahut bir mitolojik kahraman olarak söyleniyorsa da bunların hiç biri doğru değildir. İster destan, ister halk hikayesi kahramanı, isterse Âşık Köroğlu olsun bu isimler halk düşüncesinde Karaca oğlan ve Yunus Emre gibi geniş kitlelerce kabul edilmiş Türk dünyasının milli kahramanlarıdır.

KUL MEHMET

I. Ahmed (1509-1612) zamanı vezirlerinden Üveys Paşa’nın oğludur. Vergi memuru olarak Aydın’da görevlendirilmiştir. Bu yüzyılda başlayan Celalî ayaklanmalarını bastırmakla görevlendirilmişse de Kul Mehmed’in ömrü yetmemiştir. Babasının paşa olması, hece vezninin yanında aruz vezniyle de şiirler yazması iyi bir eğitim aldığını göstermektedir.

OZAN

Bahşi’de olduğu gibi Ozan’da Orta Asya âşıklık geleneğinin Anadolu’daki son temsilcileridir. Hem adı Hem de elde bulunan şiirinin sekiz heceli olması, Orta Asya geleneğinden geldiğinin kanıtıdır.

ÖKSÜZ DEDE

Hayatı hakkındaki bilgiyi babasının ağzından, Şah İsmail’in torunu Haydar Mirza’yı anlattığı şiirinden öğrenmekteyiz. Öksüz Dede bir ordu şairi olarak bilinir ve III. Murat döneminde (1574-1595) döneminde hayattadır.

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları

XV. YÜZYIL ÂŞIKLARI VE ÖZELLİKLERİ

Bu yüzyılda divan şiiri alanında önemli temsilciler bulunur. Bunlar arasında Necâtî, Ahmet paşa, Atâî, Hamdullah Hamdî, Mesîhî, Süleyman Çelebi, Hümâmî gibi önemli şairler vardır. Bu şairler bir ölçüde divan şiirinin güçlenmesine ve XVI, XVII ve XVIII. yüzyıl divan şairlerinin yetişmesine katkı sağlamışlardır.

Tasavvufî Türk Halk Edebiyatı sahasında ise Eşrefoğlu Rumî ve Hacı Bayram Velî gibi önemli şairlerin öne çıktığı görülür. Bu yüzyılda âşık edebiyatı temsilcileri de vardır fakat yazılı kaynaklarda olmayıp sözlü kaynaklarda olduğu için unutulmuştur. Bu nedenden dolayı XV. yüzyıl âşık edebiyatı hakkında bilgiye sahip olunmamaktadır.

Kaynakça: Açıköğretim kaynakları

MESNEVÎ’DEN SEÇMELER

“Aşk ateşidir ki neyin içine düşmüştür, aşk coşkunluğudur ki şarabın içine düşmüştür. Ney dosttan ayrılan kişinin arkadaşı, haldaşıdır. Onun perdeleri, perdelerimizi yırttı. Ney gibi hem bir zehir, hem bir tiryak, ney gibi hem bir hemdem, hem bir müştak kim gördü? Ney, kanla dolu olan yoldan bahsetmekte, Mecnun aşkının kıssalarını söylemektedir. Bu aklın mahremi akılsızdan başkası değildir.”

Burada kendimce bir yorum yapmak gerekirse aşkın insanda bıraktığı etkilerin acı olduğu ve aşka kapılan kişinin hiç bir şeyi gözünün görmediği sadece içindeki aşkıyla yaşadığından bahsedilir.

XIV. YÜZYIL ÂŞIKLARI VE ÖZELLİKLERİ

Bu yüzyılda Âşık Paşa, Kadı Burhaneddin, Ahmedi Dâî, Gülşehrî ve Nesîmî gibi divan şiiri alanında büyük temsilciler vardır. XIV. yüzyılın Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı alanında önemli temsilciler ise Kaygusuz Abdal, Sait Emre vb.

XIV. yüzyılın ilk âşığının Baykan(Bıkan) adlı şair olduğunu M.Fahrettin Çelik(Kırzıoğlu) belirtir. Bu şairin sadece bir tane eseri bulunmuştur. Fakat bu eserde doğum ve ölüm tarihi hakkında bilgi bulunmamaktadır. Baykan adlı şairin Kars’a önceden gelen Türklerden olduğu ihtimali bulunmaktadır.

Şairimizin sekiz dörtlükten oluşturduğu Dâsıtân-ı Sukût-ı Kars adlı eseri elimizde bulunan en eski ve tam bir şiiridir.(Çelik Kırzıoğlu) . Bu eserde Timur’un Kars’ı işgal etmesi ve onun bölge halkına yaptığı eziyetler destan şeklinde söylenmiştir. Eserin dili ise Azerbaycan Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi ve bölgenin ağı özelliklerini taşımaktadır.

Kaynakça: Açıköğretim Kaynakları